Station
en spoorweg bij Harmelen
Tekst en foto’s Ad van Rooijen met dank aan het archief
RHC Rijnstreek te Woerden.
Bron: Heemtijdinghen, 18e jaargang nr. 1.
Verleden jaar stond er in de krant dat een tweede station
in Woerden de bereikbaarheid zou vergroten. In het grijze verleden was een
station een vereiste voor de economische vooruitgang. Harmelen bleef niet
achter.
De spoorlijn Utrecht-Gouda werd op 21 mei 1855 in gebruik
genomen en de exploitatie was in handen van de NRS, de Nederlandsche
Rijn-Spoorwegmaatschappij. De lijn was geen HSL traject. Vanuit Utrecht
passeerde de trein achtereenvolgens de haltes Vleuten, Harmelen, Woerden,
Papenkop, Hekendorp, om na 32 km station Gouda te bereiken. Een kaartje 3e
klas Harmelen-Utrecht kostte f. 0,40 en een kaartje naar Gouda f. 0,50. Wilde
men eerste klas reizen dan betaalde men voor een reis van Utrecht naar Gouda f.
1.80.
Het tracé waarvoor werd gekozen is opmerkelijk. De kortste
route tussen Vleuten en Woerden gaat precies door het dorp Harmelen. In die tijd
was dat geen probleem, integendeel het was goedkoop en de reizigers werden voor
de deur afgezet.
Dit tracé viel bij de ambachtsheer van Harmelen, mevr. H.C.L. Van Beusechem, niet in goede aarde. De ambachtsheren hadden jaren gestreefd om rond het kasteel aaneengesloten grondbezit te verkrijgen. En dat was prima gelukt
het kasteel Huize Harmelen
Het bezit omvatte ruwweg al het land tussen de
Harmelerwaard, via de Leidse Rijn naar het dorp en vandaar naar de Breudijk tot
aan Kortjak en vervolgens via de Bijleveld weer richting het kasteel. Nog steeds
staan er bij het begin van de Joncheerelaan en bij de Tiendweg twee zuilen met
de tekst “Huize Harmelen”. Zo werd duidelijk aangegeven dat men op privé-terrein
kwam. Zonodig kon men een balk tussen de palen leggen waardoor het terrein van
de ambachtsheer werd afgesloten.
het koetshuis
Het koetshuis was verplaatst naar de Tiendweg en in de
weilanden tussen het dorp en kasteel werd een duiventoren geplaatst, als symbool
van rijkdom en macht. Jagtrust met het Vijverbos vormde op zich al een fraai
geheel en was een jachtgebied. De komst van een trein zou de rust allen maar
verstoren.
Het mag duidelijk zijn, de plannen van de N.R.S. strookten
niet met de ideeën van de kasteelheer. Mede hierdoor werd het tracé met een
wijde boog om Huize Harmelen gelegd.
Het traject over Harmelens grondgebied had slechts een lengte van 2600 meter. Dat nam niet weg dat het tracé tussen de Bijleveld in Vleuten en de Leidse Rijn bij Woerden achtereenvolgens de gemeentegrens van Harmelen-Kamerik-Harmelen-Gerverscop-Harmelen doorsneed tot ze eindelijk over de Rijn bij de Putkop Woerden bereikte. Voor deze strook waren er niet minder dan 23 transacties nodig. Bijgevolg werden er vele percelen doorsneden en waren er diverse overpaden en bruggen nodig.
de haven
In de omgeving van de Putkop werd
voor f. 6.000,-- een terrein aangekocht van Thomas Willem van Oudleusden,
groot 250 bij 125 meter. Hierop verrees het eerste station van Harmelen. Voor de
aanleg van de spoorweg werd er langs de Rijn een aanlegplaats gegraven, een
haventje voor het lossen van bouwmateriaal. Dit was tot voor kort nog in gebruik
door de Fa. Ekelschot en lag tussen de overweg en de gesloopte Kleinjansbrug.
Deze hulpvaart werd gebruikt als
overslagplaats van goederen van trein op schip.
Voor de veiligheid en toezicht op de spoorbaan werden er
verschillende huizen gebouwd voor de opzichters. Deze konden zo nodig dienst
doen als station of directiekamer. Deze huizen stonden bij de overweg in de
Putkop en aan de Breudijk. Om de grote steden Amsterdam en Rotterdam makkelijker
bereikbaar te maken werd het net met de lijn Harmelen-Breukelen uitgebreid.
Hierdoor nam het transport aanmerkelijk toe. In 1869 was dit baanvak gereed en
het werd twee jaar later van dubbelspoor voorzien.
Op het station van Harmelen was het een drukte van belang.
In 1875 vervoerde men vanuit Harmelen totaal 22.427 personen, gesplitst in 737
personen 1e klas, 2761 2e klas, 18.679 3e klas
plus 250 militairen. Vanwege de toegenomen drukte kon men niet meer met het
primitieve stationnetje volstaan. In 1869 werd een nieuw station met restauratie
in gebruik genomen. Men vond het ontwerp van het station zo geslaagd dat het
type “Harmelen” nog vele keren op andere plaatsen werd gebouwd.
Harmelen werd nog belangrijker toen de trein uit Leiden
niet in Woerden maar in Harmelen stopte vanwege de gebrekkige outillage in
Woerden.
Nadat in 1913 in Woerden een nieuw station was aangelegd
verloor Harmelen zijn betekenis.
Het lijntje werd op 3 nov. 1914 stopgezet. Na 1919 kwam het
station weer in gebruik, maar met een frequentie van
één trein in de morgen en één in de middag was dit van geen
betekenis.
Aan het station was een buffet verbonden, dat werd beheerd
door de familie Tijhaar, eigenaar van Café “De Putcop”. Doordat het vervoer
van personen sterk verminderde, mede door een regelmatige busdienst, verloor
Tijhaar een bron van inkomen. Om de
klandizie te verhogen bood hij de bevolking aan om klanten met een coupeetje te
halen en te brengen.
De grote financiële tekorten noodzaakten de Spoorwegen om
vele kleine stations te sluiten. Op 15 mei 1936 werd het personenvervoer
gestaakt. Het beheer van de los- en laadplaats werd overgedragen aan de
stationschef van Woerden. !5 november 1939 werd de lijn Harmelen-Breukelen
definitief opgeheven.
Het oude seinhuis deed nog tot 1963 dienst, waarna ook dit werd gesloopt.
De Putkop