Het (circa 3800 Ha grote) gemeentelijk grondgebied is ontstaan op 1 januari 1989 toen gedeelten van Linschoten, Willeskop, Snelrewaard en IJsselstein bij Montfoort werden gevoegd.
Het slot Montfoort werd circa 1170 gesticht door de Utrechtse bisschop Godfried van Rhenen. De burcht lag op enige afstand van de Hollandse IJssel, tegenover de weg naar Linschoten en Woerden. Tussen het slot en de IJssel ontstond de nederzetting Montfoort die in 1329 van burggraaf Zweder I stadsrechten ontving. Dat het stadje relatief laat is ontstaan blijkt nog uit de bestaande regelmatige plattegrond.
De burggraven van Montfoort uit het geslacht De Rover beheersten de stad en de
omgeving; door uitsterven ging het burggraafschap in 1584 over op het geslacht
Van Merode dat het in 1648 verkocht aan de Staten van Utrecht.Op het grondgebied van de gemeente heeft een aantal versterkte middeleeuwse huizen gestaan die, met uitzondering van het Huis te Nesse, op den duur door de burggraven van Montfoort werden verworven. Bijna al deze huizen staan op het gebied van de (voormalige) gemeente Linschoten en zijn aldaar kort beschreven.
De burcht Montfoort bestond uit een voorburcht en een hoofdburcht. Omdat de
Fransen in 1672 de hoofdburcht opbliezen bestaat sindsdien alleen nog een
gedeelte van de 15e eeuwse voorburcht met zware poort en een achtkantige
hoektoren.
Aansluitend aan deze (in 1985 gerestaureerde) resten van de burcht van Montfoort
is omstreeks 1990 een nieuw stadskantoor gebouwd.
Aan de zuidzijde van Montfoort zijn nog flinke stukken van de 14e eeuwse
stadsmuren bewaard gebleven. Boven op de muur staat de uit 1753 daterende
korenmolen 'De Valk'.
De IJsselpoort en het stadhuis zijn in de 14e eeuw ontstaan en in 1963 - 1965
ingrijpend verbouwd.
De Nederlandse Hervormde kerk dateert uit de 15e eeuw maar brandde in de 17e
eeuw uit. De toren werd in de 19e eeuw ingekort. De Rooms-katholieke kerk met
forse toren dateert uit 1925 en werd gebouwd op de plaats van een kleinere
neogotische voorganger. De kapel met kloostergang van de Johannieter Orde
dateert uit 1544.
In het stadje Montfoort staan nog enkele laat-Middeleeuwse huizen, zoals
Hoogstraat 6 en 53-57 en Heiliglevenstraat 2.